In het rapport ‘Marktwerking op de leermiddelenmarkt’ van Dialogic wordt een beeld geschetst dat veel schoolbesturen herkennen: de leermiddelenmarkt kent beperkte concurrentie, weinig transparantie en beperkingen in keuzevrijheid. In dit artikel schetsen we enkele hoofdlijnen uit het rapport, wat SIVON al doet in deze leermiddelenmarkt en onze kanttekeningen bij dit rapport.
Nb. Het rapport richt zicht vooral op het voortgezet onderwijs (vo), met speciale aandacht voor de Wet Gratis Schoolboeken. In mindere mate komen ook het primair onderwijs (po) en gespecialiseerd onderwijs (go) aan bod.
Het rapport is het resultaat van een onderzoek dat Dialogic in samenwerking met Oberon en eConomics heeft uitgevoerd in opdracht van het ministerie van OCW.
Belangrijkste inzichten uit het rapport
- Grote uitgevers domineren de markt en er is weinig transparantie over rendementen.
- De introductie van LiFo, dat direct levering door uitgevers mogelijk maakt en de effecten daarvan op distributeurs.
- Scholen ervaren minder keuzevrijheid, onder andere door verplichte digitale licenties.
- Zorgen over de duurzaamheid van ‘wegwerpboeken’.
- Onvrede bij scholen over de kosten(ontwikkeling) van leermiddelen. In het eerder verschenen rapport van KMPG worden echter geen bovenmatige prijsstijgingen vastgesteld.
Begin 2025 heeft KPMG het onderzoek Prijsontwikkeling VO Leermiddelenmarkt afgerond, dat zij uitvoerde in opdracht van het Ministerie van OCW. Het onderzoek resulterende in 2 rapportages over het gebruik en de prijsontwikkeling van leermiddelen in het voortgezet onderwijs (vo) in de periode 2017 tot en met 2024.
Breder inzicht in marktwerking
Waar KPMG zich vooral richtte op prijzen en marges, kijkt Dialogic breder naar hoe de markt functioneert. Dat doen zij aan de hand van zes kenmerken van een goed werkende markt. Deze aanpak levert waardevolle inzichten op. De analyse gaat niet alleen over prijs, maar ook over:
- kwaliteit van het aanbod
- aanbiedingsvormen
- het keuzeproces binnen scholen
Onderstaande tabel geeft deze kenmerken en de beoordeling door Dialogic weer.
| kenmerk | vo | po | go | |
| 1 | genoeg deelnemers aan vraag- een aanbodzijde | +/– | +/– | – |
| 2 | producten en diensten sluiten aan bij de vraag | +/– | +/– | +/– |
| 3 | volledige informatie en transparantie | +/– | – | +/– |
| 4 | vrije toetreding en uittreding mogelijk | +/– | +/– | +/– |
| 5 | transactiekosten zijn laag | – | +/– | – |
| 6 | prijzen zijn competitief, geen excessieve winsten | ? | ? | ? |
De analyse laat zien dat de marktwerking in alle sectoren verbetering nodig heeft. Dialogic doet hiervoor beleidsaanbevelingen, rond versterking van de vraagzijde (inkoop- en keuzeproces), vergroten van transparantie (prijsopbouw en kostenontwikkeling), en bevorderen van flexibiliteit (modulaire aanbiedingsvormen).
Uit het onderzoek blijkt verder onder meer:
- er is in veel vakken wel degelijk divers aanbod, maar scholen ervaren dat niet zo
- scholen wisselen weinig van methode, omdat dit veel vraagt van leraren
- kwaliteit weegt zwaarder dan prijs
- LiFo sluit maar deels aan op de behoefte van scholen
Wat SIVON doet
SIVON deelt de zorgen over de werking van de markt al langere tijd. We hebben dit ook al vele malen aangekaart en samen met en voor schoolbesturen werken we al jaren aan een gezondere leermiddelenmarkt. We lichten dit toe aan de hand van de zes kenmerken uit het rapport.
Toetreding verbeteren (kenmerk 1 en 4)
We werken aan maatregelen om ruimte te geven aan nieuwe toetreders. In aanbestedingen scheiden we waar mogelijk levering, logistiek en diensten, zodat ook nieuwe en kleinere spelers kunnen aanbieden. Ook werken we aan standaardisatie binnen Edu-V en ondersteunen we onze leden met kennis over juridische en financiële vraagstukken rond nieuwe toetreders.
Beter aanbod voor scholen (kenmerk 2)
Samen met de brancheorganisatie van educatieve uitgevers (MEVW) organiseerden we gesprekken tussen scholen en uitgevers. Dit leidde tot concrete aanbevelingen, zoals:
- vrije keuze tussen papier en digitaal
- inzet op herbruikbare materialen
Deze gesprekken starten we nu ook in het po. Daarnaast hebben we met MEVW en de Vereniging van Educatieve Dienstverleners (VEDN) een convenant gesloten om meer grip te krijgen op de duurzaamheid van leermiddelen.
Meer transparantie (kenmerk 3)
We ontwikkelen een open keuzecatalogus. Deze maakt het volledige aanbod aan leermiddelen inzichtelijk, zowel commercieel als open leermateriaal. Scholen kunnen hier straks ook ervaringen delen. De catalogus komt in najaar 2026 beschikbaar voor vo en op termijn ook voor po.
Overstappen makkelijker maken (kenmerk 5)
We werken voortdurend aan het wegnemen van lockins en ‘buyins’ in het aanbod van leveranciers. We richten aanbestedingen zo in dat scholen flexibel kunnen wisselen. Samen met Kennisnet ondersteunen we scholen bij een zorgvuldiger en sterker keuzeproces, onder andere via het netwerk leermiddelen.
Inzicht in kosten en verdienmodellen (kenmerk 6)
We blijven kritisch op businessmodellen van marktpartijen. We gaan hierover in gesprek met marktpartijen en bouwen aan een structurele monitoring van de markt. Dit geeft schoolbesturen beter inzicht in kostenontwikkelingen.
SIVON werkt actief mee aan initiatieven die de markt verbeteren, zoals onderzoeken van het ministerie van OCW, de Autoriteit Consument & Markt (ACM) en de Autoriteit Persoonsgegevens (AP).
Kanttekeningen bij het rapport
Het rapport biedt waardevolle inzichten. Tegelijk zien we een aantal aandachtspunten en nuances:
- de focus ligt sterk op het vo, terwijl ook het po en gespecialiseerd onderwijs aandacht vragen
- Dialogic refereert aan het PwC-onderzoek in opdracht van MEVW. SIVON is blij met dit initatief van MEVW om meer meer transparantie te geven over projectrendementen, maar het geeft slechts zeer beperkt zicht op rendementen op bedrijfsniveau
- vraagbundeling kan volgens Dialogic risico’s geven voor leveringszekerheid, maar SIVON beperkt dit door aanbestedingen op te delen en ruimte te houden voor meerdere aanbieders. Juist daardoor zien we nieuwe initiatieven ontstaan, bijvoorbeeld in de distributiemarkt in het vo.
- Dialogic stelt: “sneller dan vier jaar van methode wisselen zorgt voor extra kosten i.v.m. terugbetaling van kortingen”. Deze kosten zijn er inderdaad, omdat teveel ontvangen korting dan wordt terugbetaald. Strikt genomen zijn dit geen “extra kosten”.
- Dialogic stelt terecht dat “objectief vaststellen van de kwaliteit” lastig is “aangezien uniformele kwaliteitskaders ontbreken”. In april verschijnt een eerste versie van een kwaliteitskader dat kwaliteit objectiveert en bespreekbaar maakt.